Το ήθος στη μουσική δημιουργία: το παράδειγμα του Νότη Μαυρουδή
Το ήθος: Μια έννοια παλιά όσο και η ίδια η μουσική
Όταν μιλάμε για «ήθος» στη μουσική, δεν εννοούμε απλώς την ηθική συμπεριφορά ενός καλλιτέχνη. Η λέξη κουβαλάει ένα βαθύτερο, αρχαιοελληνικό φορτίο: την ιδέα ότι η ίδια η μουσική —οι φθόγγοι, οι αρμονίες, οι ρυθμοί— διαμορφώνει και εκφράζει έναν χαρακτήρα, μια στάση απέναντι στη ζωή, που περνάει από τον δημιουργό στον ακροατή. Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης θεωρούσαν πως κάθε «τρόπος» είχε το δικό του ήθος: ο Δώριος τρόπος συνδέθηκε με τη σταθερότητα και την ανδρεία, ο Φρύγιος με την έξαρση και το πάθος, ο Λύδιος με τη χάρη και την ελευθερία της νεότητας (Wikipedia, Αρχαία ελληνική μουσική; κλασσικό.gr). Ο Αριστοτέλης, στα «Πολιτικά» του, πίστευε ότι η μουσική δεν είναι απλά ευχάριστη, αλλά διαπαιδαγωγεί την ψυχή· διαφορετικοί τρόποι προκαλούν λύπη, ωριμότητα ή μετριοπάθεια στον ακροατή, γι' αυτό και η επιλογή τους στην εκπαίδευση δεν ήταν ποτέ αδιάφορη (Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, διπλωματική εργασία).
Αυτή η αρχαία αντίληψη δεν χάθηκε· μεταλλάχθηκε. Στη σύγχρονη ελληνική μουσική δημιουργία, το «ήθος» δεν αναφέρεται πια σε συγκεκριμένους μουσικούς τρόπους, αλλά σε μια στάση: στη σοβαρότητα με την οποία ένας δημιουργός αντιμετωπίζει το υλικό του, στη σχέση του με τους συνεργάτες και το κοινό, στην άρνηση της εύκολης λύσης προς όφελος της αλήθειας του έργου. Λίγοι Έλληνες καλλιτέχνες ενσάρκωσαν αυτή τη στάση τόσο συνειδητά όσο ο Νότης Μαυρουδής.
Ο δημιουργός απέναντι στον «διεκπεραιωτή»
Το ήθος του Μαυρουδή γίνεται πιο ευδιάκριτο όταν το θέτει ο ίδιος ως αντίθεση. Σε ένα από τα σημειώματά του για τη σύνθεση, διακρίνει καθαρά ανάμεσα σε δύο στάσεις απέναντι στη μουσική δουλειά: από τη μια, «τα τραγούδια που αντιμετωπίζονται με τη δέουσα σοβαρότητα από τους δημιουργούς τους» και, από την άλλη, «τα λαϊκίστικα υπεραπλουστευμένα τής showbiz βιομηχανίας». Στη δεύτερη περίπτωση, λέει, «η έννοια του συνθέτη-δημιουργού αντικαθίσταται με εκείνη τού διεκπεραιωτή-εκτελεστή», ο οποίος «παίρνει έτοιμα μελωδικά και ρυθμικά μοντέλα μέσα από τη δεξαμενή μιας συσσωρευμένης αποθήκευσης μουσικών υποπροϊόντων» (TaR). Το ήθος, δηλαδή, δεν είναι εδώ ζήτημα ταλέντου αλλά στάσης: αν αντιμετωπίζεις το τραγούδι ως προσωπική αναζήτηση ή ως προϊόν αναπαραγωγής.
Η ίδια λογική επιβεβαιώνεται και σε μια πιο ανθρώπινη κλίμακα. Σε συνέντευξή του, όταν συγκρίνει τη δική του δουλειά με τα εμπορικά σουξέ, δεν αρνείται την αξία τους, αλλά αναγνωρίζει καθαρά τα δικά του όρια: «Εγώ δεν θα γράψω ποτέ ένα σουξεδάκι... Και τώρα πια, στα 76 μου, δεν μπορώ να ξεκολλήσω. Ένα εκατομμύριο να μου δώσεις και να μου πεις να φτιάξω ένα σουξέ, δεν μπορώ να το κάνω, γιατί δεν το 'χω μέσα μου» (Κουτί της Πανδώρας). Είναι μια δήλωση ήθους με την πιο απλή της μορφή: η άρνηση να προσαρμόσεις το έργο σου στη ζήτηση, όσο υψηλό κι αν είναι το τίμημα.
Η λιτότητα ως ηθική επιλογή
Το ήθος του Μαυρουδή δεν εκφράζεται μόνο σε λόγια, αλλά και στην ίδια τη μουσική σύλληψη. Περιγράφοντας τη γένεση του «Πρωινού τσιγάρου», μιλάει για συνειδητή αισθητική λιτότητα που είναι εξ ορισμού και ηθική στάση: «Καμία έξαρση, κανένας ηρωισμός». Θέλει η μελωδία «να εκφράζει και να φέρει απόηχους από αρχαία τραγωδία, με τις χαμηλόφωνες αντρικές φωνές να λειτουργούν ως χορός», μια ατμόσφαιρα «σαν μια χορωδιακή λειτουργία σε εξωκλήσι». Για την ενορχήστρωση θέτει έναν κανόνα που θα μπορούσε να είναι και προσωπικό του μότο: «Να αποκαλυφθεί η τέχνη τής αφαιρετικής ατμόσφαιρας και της λιτότητας… Τίποτα παραπάνω από το επαρκές και αναγκαίο» (TaR). Το «επαρκές και αναγκαίο» δεν είναι απλώς κανόνας σύνθεσης· είναι μια μορφή σεβασμού απέναντι στο υλικό, στον στίχο, στον ακροατή — άρνηση να «γεμίσει» το κενό με φτιασίδι όταν η ουσία δεν το απαιτεί.
Το ήθος στη σχέση με τους ανθρώπους
Ίσως το πιο ανθρώπινο κομμάτι του ήθους του Μαυρουδή φαίνεται στις σχέσεις του με συνεργάτες. Είναι χαρακτηριστική η αφήγηση για μια εμφάνιση στο Κολωνάκι, όπου το κοινό μιλούσε αδιάφορα ενώ τραγουδούσε ο Γιώργος Ζωγράφος· ο οικοδεσπότης τους πέταξε λιγοστά χρήματα σαν φιλοδώρημα, και ο Ζωγράφος, «ενώ τα έχει πολύ ανάγκη», τα σκίζει κομματάκια στο τασάκι — κίνηση που ο Μαυρουδής μιμείται αμέσως, κι έπειτα «θα αγκαλιαστούν και θα κλάψουν από χαρά που έσωσαν την αξιοπρέπειά τους» (Athens Voice). Είναι μια στιγμή όπου το ήθος βγαίνει πέρα από την τέχνη και γίνεται πράξη προσωπικής αξιοπρέπειας.
Ο ίδιος δηλώνει ρητά ότι δεν μπορεί να δουλέψει παρά μόνο «εν ειρήνη»: «δεν μπορώ να κάνω κανένα δίσκο αν δεν γίνεται εν ειρήνη», εξηγώντας πως αυτό σημαίνει «να έχεις μια πολύ καλή σχέση με τον στιχουργό... με τον ηχολήπτη, με τους μουσικούς και, βέβαια, με τους τραγουδιστές» (Κουτί της Πανδώρας). Το ήθος, εδώ, γίνεται μέθοδος δουλειάς: η καλή τέχνη προϋποθέτει καλή σχέση. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η γνωστή ιστορία με το «Πρωινό τσιγάρο»: όταν ο στιχουργός Άλκης Αλκαίος αρνήθηκε αρχικά τη μελοποίηση επειδή αισθανόταν ηθική δέσμευση απέναντι στον Μάνο Λοΐζο, ο Μαυρουδής δεν παρέκαμψε αυτή τη δέσμευση παρά τη δική του πεποίθηση για την αξία του έργου — χρειάστηκε η παρέμβαση του Θάνου Μικρούτσικου για να πειστεί ο Αλκαίος. Αντίστοιχα, ο Μάνος Χατζιδάκις, όταν ο Μαυρουδής του ζήτησε να εγκρίνει τις μελοποιήσεις ποιημάτων του, αρνήθηκε να τις ελέγξει λέγοντάς του απλά: «Έχω εμπιστοσύνη στην αισθητική σας» (Athens Voice). Δύο ιστορίες, δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος: το ήθος ως αμοιβαίος σεβασμός ανάμεσα σε δημιουργούς.
Το ήθος αυτό επεκτείνεται και στη διδασκαλία. Ο Μαυρουδής, μαθητευμένος στον Φάμπα, ήθελε «τη μύηση που του έδωσε [ο δάσκαλός του] να τη μεταλαμπαδεύει σε νεότερους» και πολλοί θυμούνται ότι έκανε δωρεάν ιδιαίτερα μαθήματα σε όσους δεν είχαν τα μέσα (Athens Voice). Το ήθος, δηλαδή, δεν κρατιέται σαν προσωπικό κεφάλαιο — μεταδίδεται.
Το ήθος ως κριτήριο, όχι ως συνταγή
Ενδιαφέρον έχει και το πώς αντιμετωπίζει ο ίδιος την υποκειμενικότητα της κρίσης. Σε συνέντευξή του για το τι σημαίνει «καλή μουσική», αποφεύγει τον δογματισμό: «Καλή μουσική είναι η ίδια που κάποιος άλλος θεωρεί μέτρια, κακή… Δεν μπορεί να υπάρξει μία μόνο εκδοχή». Θέτει όμως ένα αντικειμενικό κριτήριο πέρα από τη γεύση της στιγμής: τον χρόνο. «Ο χρόνος κρίνει κατά πολύ ποια είναι η καλή μουσική. Εάν ο χρόνος τη διατηρεί και την ανανεώνει, σημαίνει πως η αξία της είναι σημαντική». Φέρνει ως παράδειγμα έργα όπως ο «Επιτάφιος», το «Άξιον Εστί» ή ο «Μεγάλος Ερωτικός» — έργα που «διαρκούν πάνω από μισό αιώνα» και άρα, λέει με μια δηκτική ανατροπή, είναι «τα πιο εμπορικά έργα» ακριβώς επειδή αντιστάθηκαν στον χρόνο, σε αντίθεση με τις μόδες που «πατάνε στο εύπεπτο» (Ogdoo). Το ήθος, με αυτή τη λογική, δεν είναι υποκειμενικό γούστο, αλλά αντοχή στον χρόνο — και η αντοχή προκύπτει από τη σοβαρότητα με την οποία γεννήθηκε το έργο.
Επίλογος: ήθος ως γέφυρα ανάμεσα σε παλιό και νέο
Το ενδιαφέρον με τον Νότη Μαυρουδή είναι ότι ενσωματώνει, χωρίς να το διατυπώνει θεωρητικά, την αρχαία αντίληψη περί ήθους σε μια απόλυτα σύγχρονη μορφή. Οι αρχαίοι μιλούσαν για το ήθος των τρόπων και των αρμονιών· ο Μαυρουδής μιλάει για το ήθος της στάσης, της σχέσης, της επιλογής. Και στις δύο περιπτώσεις, η βασική ιδέα παραμένει η ίδια: η μουσική δεν είναι ποτέ ηθικά ουδέτερη. Κάθε επιλογή —αρμονική, ενορχηστρωτική, επαγγελματική, ανθρώπινη— κουβαλάει ένα ήθος, το εντυπώνει στο έργο, και μέσα από αυτό περνάει στον ακροατή. Η κληρονομιά του Μαυρουδή, πέρα από τις μελωδίες που άφησε, είναι ακριβώς αυτή η υπόμνηση: ότι η τέχνη κρίνεται όχι μόνο από το πόσο αρέσει, αλλά από το πόσο αληθινή, λιτή και σεβαστική είναι η σχέση που τη γέννησε.
Βαγγέλης Γεωργίου
Ομότιμος καθηγητής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ
Immediate Past Chair of ACS-AEI International Committee (USA)
Visiting professor, Yale University School of Medicine, USA.
Πηγές:
Wikipedia – Αρχαία ελληνική μουσική · κλασσικό.gr · Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, «Οι θεραπευτικές χρήσεις της μουσικής στην Αρχαία Ελλάδα» · Sansimera – βιογραφία Νότη Μαυρουδή · English Wikipedia – Notis Mavroudis · Εποχή · TaR – «Τα μυστικά της σύνθεσης» · Κουτί της Πανδώρας · Athens Voice · Ogdoo · Χαλάνδρι – δημοτικό δελτίο
Τεχνική επιμέλεια σελίδας Κώστας Γρηγορέας
(Το περιεχόμενο του κειμένου, το φωτογραφικό, βιντεογραφικό ή ηχητικό υλικό καθώς και η επιμέλεια του άρθρου είναι ευθύνη του συγγραφέα)
| Το TaR, εκπληρώνοντας το όραμα του ιδρυτή του Νότη Μαυρουδή (1945-2023), συνεχίζει να λειτουργεί ως μία ελεύθερη και αυστηρά μη κερδοσκοπική μουσική διαδικτυακή κοινότητα, που βασίζεται αποκλειστικά στην εθελοντική εργασία και στην εγκυρότητα των συνεργατών του. Δεν απασχολεί επαγγελματίες δημοσιογράφους, διορθωτές κλπ, άρα δεν έχει την υποδομή και τους πόρους ώστε να ελέγχει την ακρίβεια των πληροφοριών και την πνευματική ιδιοκτησία του υλικού που παρατίθεται (κειμένου, εικόνων, βίντεο, ηχογραφήσεων κλπ). Βασίζεται αποκλειστικά στην καλή πίστη του αρθρογράφου, ο οποίος είναι ο υπεύθυνος για τις απόψεις του και για το υλικό που επιλέγει, από το προσωπικό του αρχείο. Οποιοσδήποτε θεωρεί ότι θίγεται από την χρήση πληροφοριών και υλικού παρακαλείται να το δηλώσει άμεσα ώστε να γίνει άμεση διόρθωση (tar.onlinemag@gmail.com). Το TaR έχει ως στόχο να στηρίξει την ποιοτική μουσική δημιουργία κι όχι να θίξει με οποιονδήποτε τρόπο τους δημιουργούς και το έργο τους. Επίσης, η πληροφόρηση που το TaR παρέχει σχετικά με συναυλίες, εκδόσεις, σεμινάρια, διαγωνισμούς, φεστιβάλ κλπ εξαρτάται αποκλειστικά από τις πληροφορίες που παρέχουν οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες και το TaR τις δημοσιεύει πάντα "καλή τη πίστει". Το TaR δεν φέρει ευθύνη για πιθανές ανακρίβειες και βασίζεται στην βοήθεια των αναγνωστών ώστε να διορθώνονται τα όποια προβλήματα. Διαχειριστής: Κώστας Γρηγορέας Ιδρυτής: Νότης Μαυρουδής |
